Colm Scullion was eind jaren zeventig één van de boegbeelden van de Provisional IRA. Nu, twintig jaar nadat de IRA de wapens neerlegde, kijkt de oud-strijder terug op zijn leven en vooruit naar de toekomst. Hij hoopt nog altijd op een verenigd Ierland en duurzame vrede daarbuiten. 

Colm Scullion (67) sloot zich als jonge Ierse Republikein tijdens The Troubles in Noord-Ierland eind jaren zeventig, aan bij de Provisional IRA. Zestien was hij, toen hij begon te vechten tegen de Britse regering, vóór een groot verenigd Ierland. Tijdens een mislukte bomaanslag raakte hij zwaargewond, werd opgepakt en bracht jaren in de gevangenis door, waar hij een cel deelde met de beroemde IRA-strijder Bobby Sands.

Dit jaar is het twintig jaar geleden dat de IRA de wapens neerlegde en de vrede in Noord-Ierland tot stand kwam. Scullion gelooft – felrood T-shirt, lang haar, licht bakkebaardje – nog steeds in een verenigd Ierland, maar niet meer met geweld. Bij binnenkomst in zijn gezellig huisje in Bellaghy, Noord-Ierland, wordt meteen duidelijk dat we hier te maken hebben met een strijder pur sang: aan de muren hangen foto’s van omgekomen hongerstakers en andere herinneringen aan de strijd. In zijn tuin wappert de Palestijnse vlag. Het zachte herfstlicht valt door de ramen en verlicht de glooiende Ierse heuvels op de achtergrond, een perfecte setting voor een gesprek over conflict en duurzame vrede.

Hoe ben je in de strijd verwikkeld geraakt? 

‘Toen ik tien was, waren de burgerrechtenprotesten al volop aan de gang. Mijn ouders demonstreerden mee tegen discriminatie, en op het nieuws zag ik hetzelfde onrecht overal. Mensen eisten hun basisrechten: stemmen, werk en huisvesting. Bloody Sunday in 1972 staat nog vers in mijn geheugen gegrift: veertien ongewapende demonstranten werden doodgeschoten door het Britse leger. Ik voelde diepe woede en de behoefte om iets te doen. Terwijl de meeste mensen thuis zaten voor het kerstdiner, stonden we buiten een gevangenkamp om steun te betuigen aan onze mensen die zonder aanklacht of proces waren opgesloten.

‘Gaandeweg kreeg ik het gevoel dat de passieve beweging weinig uithaalde. Daarom besloot ik op mijn zestiende om me aan te sluiten bij de Provisional IRA. Ik kwam bij de lokale eenheid terecht, en we kregen training in wapens, explosieven en andere militaire technieken. Op 9 oktober 1976 voerden we een bomaanslagoperatie uit. Helaas, ontplofte een van onze bommen voortijdig. Ik zat onder de benzine en was omringd door drie andere niet-geëxplodeerde bommen. Ik kon niet wegkomen omdat het een auto met twee deuren was. Ik dacht dat ik zou sterven.’

Werden jullie meteen opgepakt?

‘De volgende dag werden we overgebracht naar het militaire ziekenhuis net buiten Belfast, onder voortdurende bewaking. De pijn was ondraaglijk, de artsen legden uit hoe ernstig mijn verwondingen waren en dat ik huidtransplantaties nodig zou hebben. In die eerste paar dagen probeerde ik te bevatten wat er gebeurd was, terwijl de Special Branch al langskwam voor verhoren. We werden aangeklaagd voor de bomaanslagen. Ik was de laatste die het militaire ziekenhuis verliet, dat was vlak voor Kerstmis. Ik belandde in het gevangenisziekenhuis in Belfast. Het duurde bijna een jaar vooraleer al mijn verwondingen waren genezen. Ik moest helemaal opnieuw leren lopen en liep lange tijd op krukken.

‘Uiteindelijk kwam ik terecht in de Crumlin Road-gevangenis in Belfast. Daar, op vleugel A, ontmoette ik Bobby Sands, Thomas opnieuw en de rest van de bomaanslagploeg. In maart 1976 hief de Britse regering onze rechten op, we werden niet langer als politieke gevangenen gezien, maar als gewone criminelen. In september, oktober 1977, werden wij veroordeeld, en overgebracht naar de beruchte H-Blocks. We moesten een gevangenisuniform dragen. Medestrijder Ciarán Nugent was de eerste die weigerde het uniform te dragen.’

Dat was het begin van het bekende ‘dekenprotest’. Een bewuste strategie van de IRA?

‘Nee, het begon spontaan. Toen Ciarán Nugent weigerde een uniform te dragen, zat hij lange tijd naakt in een cel. Toen andere veroordeelde IRA-gevangenen arriveerden, weigerden ook zij het uniform te dragen. Zo ontstond bijna toevallig het dekenprotest. Daar werkten uiteindelijk zo’n driehonderd gevangenen aan mee, inclusief twintig tot dertig vrouwelijke kameraden in de Armagh-gevangenis.

Toen volgden ook nog de hongerstakingen. 

‘Ja, de eerste hongerstaking begon in oktober 1980 en eindigde toen de Britse regering een akkoord sloot met de gevangenen. Toen begin 1981 echter duidelijk werd dat het parlement onze eis om de speciale status voor de politieke gevangenen terug te krijgen, niet zou inwilligen, volgde een tweede hongerstaking.

‘Bobby Sands die ons vertegenwoordigde bij de onderhandelingen zat een paar cellen verderop. De bewakers kwamen hem halen zodat hij naar het gevangenisziekenhuis kon gaan. Diezelfde nacht kwam hij terug en vertelde dat de Britse regering zich niet aan de afspraak had gehouden en dat een nieuwe hongerstaking zou volgen. Sands zei: “Vertel jullie families dat ze kleding moeten opsturen.” De gevangenisautoriteiten weigerden die burgerkleding te accepteren, wat binnen en buiten de gevangenis tot problemen leidde. Zo werd de tweede hongerstaking ingezet.’

Dat werd de dood van Bobby Sands, die toen 66 dagen in hongerstaking was. Hoe hoorde u dat hij was overleden?

‘Ik had een klein radiootje verstopt in een medicijnenflesje. Zo konden we het nieuws volgen. ‘Bik’ McFarlane, een van mijn beste vrienden die recent overleed, zat twee cellen van mij vandaan. Hij mocht Bobby als enige in het gevangenisziekenhuis bezoeken. Bobby lag bijna blind in bed. Bobby vroeg: “Wat gebeurt er?” ‘Bik’ antwoordde dat er geen beweging was in de onderhandelingen. Bobby zei toen: “Ik sterf, mo chara (mijn vriend).” De nacht dat Bobby stierf, had ‘Bik’ de radio. Hij hoorde het nieuws via BBC Radio Ulster. Hij riep het uit in het Iers naar mij en mijn celgenoot Richard O’Rawe: “Bobby is een paar minuten geleden gestorven.” Het was alsof we door een trein geraakt werden. We konden niet geloven dat de Britse regering een democratisch gekozen parlementslid zou laten sterven, toch gebeurde het.

‘De volgende ochtend waren de bewakers opvallend stil, waarschijnlijk verwachtten ze een reactie van ons. De dood van Bobby Sands markeerde een van de belangrijkste gebeurtenissen in de twintigste-eeuwse Ierse geschiedenis. Net als bij de Paasopstand van 1916 versterkte zijn dood, en de sterfgevallen van de andere mannen in de daaropvolgende maanden, de Ierse nationale identiteit en politieke mobilisatie.’

Uiteindelijk werd u vrijgelaten.

‘Na zes jaar, ja. Ik had een levenslange straf, maar ik won in beroep tegen de moord- en explosie-aanklachten. Uiteindelijk werd ik veroordeeld voor het bezit van explosieven; de bom ontplofte in de auto, maar vanwege een procedurele fout konden ze ons daarvoor niet vervolgen.’

‘De veranderingen die we sindsdien hebben meegemaakt zijn ongelooflijk. Rij je het dorp uit, dan zie je borden in het Engels én het Iers, dat was vroeger verboden. Katholieken krijgen nu eerlijke kansen op werk, nu het systeem transparanter is geworden. Sinn Féin is inmiddels geen verborgen partij meer. Vroeger gingen we ‘s nachts posters ophangen, zodat niemand ons zag. Nu doen we het overdag. Het proces naar eenheid groeit steeds verder en is niet te stoppen.’

Zullen Noord-Ierland en de Republiek Ierland ooit herenigd worden?

‘Zeker, mijn kinderen zullen het zeker meemaken. Katholieken vormen nu voor het eerst de meerderheid in Noord-Ierland. Niet alle katholieken willen een verenigd Ierland en niet alle protestanten willen in Groot-Brittannië blijven, ik heb protestantse vrienden die wel een verenigd Ierland willen. Vroeger werd de Republiek door de Britten de “aardappelrepubliek” genoemd. Nu bloeit de Republiek, en zijn wij de arme buurman.’

Welke lessen kunnen Palestijnen trekken uit jullie ervaringen?

‘Jullie mogen nooit opgeven. Er moet een eerlijke en rechtvaardige oplossing komen die zowel aan Joden als Palestijnen recht doet. Wat er in Gaza en op de bezette Westelijke Jordaanoever gebeurt, maakt dat onmogelijk. Ik gebruik het woord settlers niet, dat klinkt bijna vriendelijk. In Ierland werden mensen die land kwamen innemen vroeger ook planters genoemd. Maar het kwam neer op hetzelfde: landroof. Als welke regering dan ook serieus is over een duurzame oplossing, moet dat stoppen.

‘Er moet gerechtigheid komen voor het Palestijnse volk. Er is hoop, maar zolang wereldleiders tevreden zijn als het conflict “beheersbaar” blijft, verandert er niets. Hier probeerden de Britten dat ook: criminalisering van de IRA, normalisering van het conflict, en ‘Ulsterisation’, het probleem binnen Noord-Ierland houden. Doen alsof alles normaal is, alsof het geen politieke strijd was, maar een crimineel complot. Maar wij hadden geluk: we hadden steun in Engeland en Amerika. Bij de Palestijnen ben ik verbijsterd over de Arabische leiders; zij doen niets. Het is verdrietig en bijna hopeloos. Maar we hebben ons ook ooit hopeloos gevoeld. Dus geef nooit op, je hand uitsteken naar je vijand kan bitter zijn, maar ik heb het zelf gedaan.’